Władysław Rusiński  (1911 - 1986)





Dnia 16 sierpnia 1986 roku zmarł profesor zwyczajny dr hab. Władysław Rusiński, historyk gospodarczy, wybitny uczeń prof. Jana Rutkowskiego i współtwórca poznańskiej szkoły historii gospodarczej, kontynuator najlepszych tradycji szkoły wychowania społecznego, zapoczątkowanej przez prof. Franciszka Bujaka. Zajmował poczesne miejsce w rozwoju Akademii Ekonomicznej w Poznaniu oraz UAM. Był związany z obu Uczelniami przez ponad czterdzieści lat swojej wielostronnej działalności naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej. Urodził się 24 marca 1911 roku w Nowej Wsi koło Żnina w licznej rodzinie wapiennika. Był jednym z siedmiorga rodzeństwa. Ukończył szkołę wydziałową w Inowrocławiu, a następnie, w wieku lat siedemnastu, podjął pracę w Banku Ludowym w Pakości. Stracił ją w roku 1932 z powodu kryzysu. Nie rezygnując z dalszej nauki, przygotowywał się do egzaminu dojrzałości w trybie eksternistycznym. Maturę zdał w roku 1933 i zaraz podjął studia na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, utrzymując się samodzielnie z korepetycji i różnych dorywczych prac.

Od samego początku interesował się historią gospodarczą. Duży wpływ na umocnienie tego zainteresowania wywarła osobowość prof. Jana Rutkowskiego, wielkiego uczonego oraz opiekuna i przyjaciela swoich uczniów. Już po dwóch latach od rozpoczęcia studiów przedłożył gotową pracę magisterską pt.: Uwarstwienie ludności wiejskiej w królewszczyznach Prus Królewskich w drugiej połowie XVII wieku. Praca ta została opublikowana w roku 1937 w "Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Magisterium uzyskał w roku 1937. W tymże roku rozpoczął pracę jako asystent wolontariusz prof. Jana Rutkowskiego. Pod jego kierunkiem, w ciągu dwóch lat, napisał i obronił rozprawę doktorską pt.: Osady tzw. olędrów w dawnym województwie poznańskim. Obrona odbyła się w maju 1939 roku. Opublikowanie pracy uniemożliwiła wojna, ukazała się ona dopiero w roku 1947.

Wybuch wojny zastał dr. Władysława Rusińskiego w Gdyni, gdzie w czasie wakacji podjął doraźnie pracę w banku. Został deportowany do Bydgoszczy. Utrzymywał się, podejmując różne prace. W lipcu 1945 roku powrócił do Poznania i zaczął pracować początkowo jako starszy asystent, a później jako adiunkt na Uniwersytecie Poznańskim. W roku 1947 podjął także pracę w Akademii Handlowej. Pozostawał stale pod opieką naukową prof. Jana Rutkowskiego. Z jego inicjatywy rozpoczął badania nt.: Położenie robotników polskich w czasie wojny 1939-1945 na obszarze Rzeszy i "obszarów wcielonych". Opracowanie to stało się podstawą kolokwium habilitacyjnego już w czerwcu 1949 roku.

Zastępcą profesora na Uniwersytecie Poznańskim został w roku 1952, profesorem nadzwyczajnym w roku 1954, a tytuł profesora zwyczajnego uzyskał w roku 1958. Na Uniwersytecie prowadził wykłady i seminaria początkowo na Wydziale Prawno-Ekonomicznym, a później na Wydziale Filozoficzno-Historycznym. Jednocześnie zajmował się dydaktyką na Akademii Handlowej, przekształconej w 1950 roku na Wyższą Szkołę Ekonomiczną. W roku 1962 w związku z likwidacją dwuetatowości przeniósł się do Wyższej Szkoły Ekonomicznej, z którą był związany do czasu przejścia na emeryturę w roku 1981.

Profesor pełnił liczne funkcje organizacyjne. Na Uniwersytecie Poznańskim był w latach 1955-1958 kierownikiem Studium Eksternistycznego, w latach 1956-1962 - kierownikiem Katedry Historii Gospodarczej, a w okresie 1957-1962 - zastępcą dyrektora Instytutu Historii. W Wyższej Szkole Ekonomicznej był w latach 1950/1951-1951/1952 kierownikiem Katedry Ekonomii Politycznej i kierownikiem Zakładu Historii Gospodarczej. Katedrę tę w roku 1952 przejął zastępca profesora Wacław Wilczyński. W roku 1957 zakład ten przekształcono w Katedrę Historii Gospodarczej. Był jej kierownikiem do roku 1969. Po ponownej reorganizacji Uczelni w latach 1969/1970 katedra ta jako Zakład Historii Gospodarczej weszła w skład Instytutu Ekonomii Politycznej. Do czasu przejścia na emeryturę był kierownikiem tego zakładu oraz wicedyrektorem ds. naukowych Instytutu. W latach 1959/1960-1960/1961 pełnił funkcję dziekana Wydziału Ogólno-Ekonomicznego, a w okresie 1962/1963-1964/1965 był rektorem Uczelni.

Główny przedmiot badań Profesora stanowił późny feudalizm w Polsce, tj. okres XV-XVIII wieku. Ponadto zajmował się stosunkami gospodarczo-społecznymi w okupowanej Polsce, ruchem spółdzielczym w Polsce w latach 1918-1939, problematyką regionalną Wielkopolski oraz dziejami miasta i regionu kaliskiego. Wszystkie te prace znalazły odzwierciedlenie w ponad dwustu siedemdziesięciu publikacjach.

Problematyka ekonomiczno-społeczna epoki feudalnej stanowi dwie trzecie całego dorobku Profesora. Prace z tego zakresu oparte na wszechstronnych i bardzo wnikliwych analizach materiałów, przyniosły Mu wy-okie uznanie kręgu specjalistów w kraju i za granicą. Publikował je w periodykach polskich i zagranicznych.

Szczególnie cenne i nierzadko nowatorskie, a zarazem najbardziej precyzyjne, okazały się ustalenia dotyczące genezy i dróg rozwojowych folwarku pańszczyźnianego w Polsce (na tle europejskim), społecznej organizacji oraz czynników warunkujących wykształcenie się takiego, a nie innego modelu gospodarki wiejskiej w czasie od XIV do XVIII wieku. Interesujące są Jego konstatacje na temat rozwoju gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej, a szczególnie jej kryzysu. Zasługą Profesora jest skorygowanie chronologii tego okresu oraz udowodnienie, że kryzys agrarny w Europie Środkowo-Wschodniej w XVII wieku miał w dużej mierze charakter samoistny Badając problematykę struktury agrarnej Polski i Europy Środkowo-Wschodniej, przedstawił na szerokim tle porównawczym chronologię powstawania pustek, ich rozmiarów i struktury użytkowania. Bardzo istotne są Jego rozważania dotyczące zasięgu i rozmiarów rugów chłopskich w Polsce i w Europie, rozwoju osadnictwa oraz struktury społecznej ludności wiejskiej, kwestie zniszczeń wojennych z drugiej połowy XVIII wieku. Dzięki tym badaniom wzbogacił wiedzę o gospodarce Polski i Europy w schyłkowym okresie feudalizmu, zweryfikował uprzednie twierdzenie zwłaszcza nauki niemieckiej (poświęcono tam wiele miejsca pracom Profesora).

Duże uznanie przyniosła Profesorowi Jego praca habilitacyjna. Pierwszy bowiem podjął badania dotyczące stosunków gospodarczo-społecznych w okupowanej Polsce. Badania Profesora są nie tylko powszechnie uznane, stały się one nawet źródłem do poznania niektórych aspektów tego zagadnienia.

Będąc orędownikiem spółdzielczości, udokumentował w obszernym studium zarys polskiego ruchu spółdzielczego w okresie międzywojennym. Nie zajmował się jednak szerzej okresem międzywojennym. Sporadycznie wypowiadał się na temat historii gospodarczej Polski po roku 1945. Włączył się jednakże w najbardziej żywotne sprawy ziem odzyskanych. Tematyka Jego badań była szeroka. Stąd podjął nawet próbę syntezy rozwoju gospodarczego Polski Ludowej 1945-1965. W ostatnich latach swojego życia Profesor powrócił do badań regionalnych. Na szczególne podkreślenie zasługuje Jego zainteresowanie Kaliszem.

Największą popularność, obok uznania specjalistów, przyniosły Profesorowi skrypty i podręczniki z historii gospodarczej. Kilkakrotnie wydawane i uzupełniane stały się podstawą edukacji tysięcy studentów i innych czytelników w Polsce i za granicą. Profesor nie należał do porywających wykładowców. Jego wykłady były jednak zawsze starannie przygotowane i ujmowały rzeczowością. Był egzaminatorem wymagającym, ale sprawiedliwym.

Seminaria magisterskie i doktorskie były przedmiotem szczególnej Jego troski. Uczył solidnych podstaw warsztatu naukowego i analizy źródeł. Niektóre idee, zasady i metody wyniósł od swojego Mistrza. Inne wypracował sam. Kult prawdy i faktu historycznego oraz rzetelności wobec źródła stanowiły główne kryterium wyboru metod i technik badawczych. Zwracał uwagę, że uogólniając, trzeba zachować ostrożność. Z przyjęcia tych zasad wypływały duże wymagania w zakresie wysiłku badawczego i prawdomówności. Pod Jego kierunkiem napisano kilkaset prac magisterskich oraz dwadzieścia trzy rozprawy doktorskie. Wśród Jego wychowanków jest wielu profesorów i doktorów habilitowanych. Dużo czasu poświęcał także recenzjom prac na stopnie i tytuły naukowe. Recenzował prace prawie wszystkich historyków gospodarczych w Polsce. Nie unikał akcentów polemicznych, zawsze jednak potrafił dostrzec walory opracowań.

Szczególne miejsce w działalności Profesora stanowiła działalność redakcyjna. Przez prawie czterdzieści lat był związany z redakcją "Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Od roku 1953 pełnił funkcję redaktora naukowego, będąc kontynuatorem działalności swojego Mistrza, prof. Jana Rutkowskiego. Był także redaktorem "Rocznika Kaliskiego".

Za działalność dydaktyczną i organizacyjną otrzymał tytuł Zasłużonego Nauczyciela PRL, Zasłużonego Działacza Kultury, Honorowego Obywatela miasta Kalisza. Był też odznaczony wysokimi odznaczeniami państwowymi. Otrzymał Sztandar Pracy II klasy i Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. Dla uczczenia Jego działalności naukowej wydano w roku 1978 księgę pamiątkową pt. Badania nad historią gospodarczo-społeczną w Polsce, w której zamieszczono niemal pełną bibliografię prac Profesora do roku 1976.

Osiągnięcia swoje zawdzięczał swoim cechom charakteru wykrystalizowanym w młodości w trakcie pokonywania wielu trudności i przeszkód. Należał do ludzi pogodnych, nawet żartobliwych, zwłaszcza w ostatnich latach życia. Wszyscy, którzy się z Nim bliżej zetknęli, cenili Go za uczciwość, punktualność, słowność i prawdomówność. Uznawał, że podstawowe wartości ludzkie i ich poszanowanie stanowią fundament rozwoju człowieka i społeczeństwa. Nie absorbował swoimi osobistymi problemami. Cechowała go niezwykła skromność. Był nieśmiały i starannie unikał podziękowań. Żył również bardzo skromnie, zwłaszcza że miał małe wymagania. Lubił pracę w archiwum i w bibliotece. Męczył Go natomiast udział w zebraniach, posiedzeniach i naradach. Wszystkich, którzy zetknęli się z Nim, uderzała Jego pasja badawcza i wiara, że systematyczna, dobrze zorganizowana praca musi być wcześniej czy później dostrzeżona i właściwie oceniona, niezależnie od układów personalnych i zakrętów koniunktury politycznej. Jest to bowiem warunek rozwoju społecznego. Można by powiedzieć, że Profesor był w tym zakresie uosobieniem najlepszych cech przypisywanych Wielkopolanom.


Józef Orczyk



Źródło:
Orczyk, J., 2001, Władysław Rusiński, 1911 - 1986, w: Knakiewicz, Z., (red.), Byli wśród nas. Wspomnienia i biogramy, wyd. 2, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań, s. 168 - 172.